Home

Ieder jaar rond 3 oktober viert Leiden uitbundig feest. Een paar dagen lang staat de stad op z’n kop en ligt het alledaagse leven plat. De Leidenaren eten hutspot, haring en wittebrood en zingen tijdens de Reveille. Waarom? Daarvoor moeten we terug naar de tweede helft van de zestiende eeuw.

In opstand tijdens de Tachtigjarige Oorlog

De Nederlanden zijn tussen 1568 en 1648 verwikkeld in een oorlog met Spanje, dat onder leiding van de katholieke koning Filips II heerst over de Nederlandse gewesten. Naar aanleiding van opstanden in de steden stuurt hij de hertog van Alva naar de Nederlanden om orde op zaken te stellen. Aanvankelijk blijft Leiden trouw aan de Spaanse koning, maar als de hertog van Alva maatregelen doorvoert die indruisen tegen de godsdienstvrijheid, kiest de stad in 1572 de kant van prins Willem van Oranje en zijn watergeuzen.

HONGER EN ZIEKTE

Bevelhebber De Valdés leidt het 'beleg van Leiden' door de Spanjaarden. Tijdens zijn eerdere bestormingen van Haarlem en Alkmaar had het Spaanse leger grote verliezen geleden. In het geval van Leiden kiest hij er daarom voor om de stad in te sluiten en zijn bewoners uit te hongeren. Dankzij strenge rantsoenering kunnen de Leidenaren maandenlang teren op de voorraden in de stad. Pas in augustus 1574 is de situatie zo nijpend dat de bevolking onrustig wordt. Veel hongerige mensen ontglippen de stad. Sommigen zijn niet op hand van Willem van Oranje, aanvoerder van de Geuzen, maar steunen de Spaanse koning. Een deel van deze ‘glippers’ geeft de Spaanse troepen zelfs strategische informatie over de situatie in de stad.

De voedseltekorten lopen op en steeds meer Leidenaren roepen dat de stad zich over moet geven omdat ze anders de hongerdood zullen sterven. Naar schatting overlijden in totaal 6.000 van de 15.000 aanwezigen in de stad. Hongersnood is een grote doodsoorzaak, maar ook ziekten als de pest en dysenterie grijpen door de verzwakte weerstand snel om zich heen. Tot overmaat van ramp is er een tekort aan bier waardoor men gedwongen is om vuil grachtenwater te drinken.

MODERN HISTORIESTUK
Fotograaf Erwin Olaf geeft in 2011 een eigen draai aan het verhaal van Leidens Beleg en Ontzet. Bij de gelegenheid van de tentoonstelling en viering van 475 jaar Leidens Ontzet in 2011 krijgt hij van Museum De Lakenhal en de Universiteit Leiden de opdracht om een modern historiestuk en een serie portretten te maken. Erwin Olaf situeert zijn dramatische voorstelling in de Leidse Pieterskerk en laat daar 'gewone' Leidenaren figureren naast professionele modellen. Het onvoorstelbare leed van de historische Leidse bevolking is daarmee een stuk dichterbij gekomen voor bezoekers van nu.

Detail van: Mattheus Ignatius van Bree
Detail van: Mattheus Ignatius van Bree De zelfopoffering van burgemeester Van der Werf (1816-1817). Museum De Lakenhal, Leiden

BURGEMEESTER VAN DER WERF

De onvrede onder de bevolking neemt toe. Burgemeester Pieter Adriaansz. van der Werf moet laten zien wat hij waard is. Op 8 september 1574 is er een spoedvergadering op het stadhuis. Buiten dromt de hongerige bevolking samen om een besluit tot overgave te forceren. Stadssecretaris Jan van Hout is alert en roept de schutterij erbij, die de menigte nog maar net in toom kan houden.

GEUZEN

Wanneer de hongersnood op zijn hoogst is, worden enkele postduiven de stad uit gesmokkeld en naar Geuzen-aanvoerder Louis de Boisot gebracht. Hij ligt op dat moment met de Geuzenvloot op de Noord Aa, vlak buiten Leiden. Het contact met de Geuzen is hersteld! Op 29 september 1574 bereikt hoopvol nieuws de stad: Willem van Oranje heeft zich in eigen persoon aangesloten bij de vloot om het ontzet van Leiden voor te bereiden. Zijn plan is om de dijken van Holland door te prikken om zo het land rondom Leiden onder water te laten lopen. De watergeuzen kunnen dan doorstoten naar de stadspoorten om daar de Spanjaarden te verrassen met een aanval.

Zien hoe de watergeuzen Leiden konden bereiken in 1574?

Bekijk de animatie op basis van het Lanckaert Tapijt (1587-89): een soort stripverhaal, maar dan geweven.
Burgemeester mr. Gerard Cornelis van der Willigen deelt de broden uit.
Burgemeester mr. Gerard Cornelis van der Willigen deelt de broden uit. 3 oktober 1967. Bron: ANP Historisch Archief. Foto: Ben Hansen

LEIDEN IS ONTZET!

In de vroege ochtend van 3 oktober 1574 komen over de Vliet galeien met tientallen Watergeuzen aan varen. De Spanjaarden zijn gevlucht, de strijd is gestreden, Leiden is ontzet! De Watergeuzen delen haring en wittebrood uit aan de hongerige Leidenaren, dat traditioneel nog altijd wordt gegeten op 3 oktober.

SAMEN HERINNEREN

Meteen vanaf het Ontzet in 1574 heeft het Leidse stadsbestuur actief bijgedragen om de verhalen en herinneringen aan deze belangrijke historische gebeurtenis levend te houden. In 1817 schenkt koning Wilhelm I het schilderij ‘De zelfopoffering van Burgemeester Van der Werff’ gemaakt door Mattheus van Bree aan de stad Leiden. Enkele jaren daarna wordt tijdens het 250-jarig jubileum van Leidens Ontzet in 1824 een expositie ingericht. In regionale kranten wordt Leidenaren opgeroepen alles dat ‘van die tijd bewaard was of daarop betrekking had’ in bruikleen te geven. Voorwerpen als speelkaarten van Valdés, brieven die door de postduiven zijn bezorgd en de beroemde hutspot-ketel maken onderdeel uit van de tentoonstelling. In 1872 neemt ‘Museum van Stedelijke Oudheden’, het huidige Museum De Lakenhal, deze collectie over van het stadsbestuur. Nog altijd is de collectie in Museum De Lakenhal te zien.

Over Leidens Ontzet is een rijk geïllustreerd boek verschenen, gebaseerd op de collectie van Museum De Lakenhal en geschreven door conservator geschiedenis Jori Zijlmans. Het boek is voor 19,50 euro te koop in de museumwinkel.

FEEST!

De viering van Leidens Ontzet op 3 oktober staat bol van tradities en gebruiken. ’s Ochtends in alle vroegte vindt de muzikale reveille plaats op het Stadhuisplein, waarna in de Pieterskerk een herdenkingsdienst wordt gehouden. Tussen 10 en 12 uur is Museum De Lakenhal gratis te bezoeken. Rondleiders vertellen de kinderen en hun (groot)ouders over de verhalen achter de 3 oktober-collectie in het museum. Mensen eten haring en wittebrood, dat bij de inval door de Geuzen werd uitgedeeld aan de hongerige Leidenaren, en de hutspot zoals die op 3 oktober 1574 nog warm werd aangetroffen in het haastig ontvluchte kamp van de Spanjaarden. Optocht, kermis en afsluitend vuurwerk maken de viering compleet. Leidenaren laten op deze manier tot op de dag van vandaag hun trots voor de stad en hun dankbaarheid voor het ontzet zien.

Bekijk Leidens Beleg en Ontzet in sneltreinvaart (11 minuten)

Video: DeVrijerVanDongen voor Museum De Lakenhal (2011)